torsdag 14. februar 2019

Har dataprogrammet Busetnadssoge (BSS) ei framtid?


Svært mange innlegg i denne bloggen har vore innom dette dataprogrammet på ymse måtar, sjå kanskje særleg dette frå januar 2016. Programmet vart utvikla av Ole Martin Sørumgård i Snøhetta forlag a.s (sidene er under gjenoppbygging) på Lesja i åra 1999-2004, medan eg var prosjektleiar. Ole Martin har seinare drive feilretting, vedlikehald og gitt brukarstøtte til til saman 11 busetnadshistorieprosjekt: kommunane Sula og Volda (som var pilotprosjekt med meg som leiar), Herøy, Haram, Stor-Elvdal, Vang på Hedmark, Ullensvang, Bardu, Høland og Setskog, Surnadal og Rakkestad.

Nokre av desse har vore det vi kan kalle "fullskala" prosjekt, der primærkjeldematerialet først har blitt registrert på ymse måtar (BD87, RUBREG, excel, Augustus osv.), så importert i BSS der "forfattaren" har teke over, normert viktige variablar (særleg alder og person- og stadnamn) for å lette søkinga og så utført familierekonstruksjonen og oppretta bustadregisteret. Andre har vore meir tilpassingar av prosjekt som har vore starta opp med andre verktøy eller med avgrensa mål som oppdatering av eldre utgåver.

Snøhetta står no overfor ei vurdering av framtida for programmet. Det vart utvikla i åra 2000-04 og fungerer for så vidt greitt nok framleis reint bygdebokfagleg. Men i høve den allmenne teknologiske utviklinga er programmet forelda; det har t.d. hatt problem med overgangen til nye versjonar av Microsoft sitt operativsystem. Vi meiner no BSS må gjennomgå ein større oppgradering viss det skal kunne brukast til nye slike prosjekt, i alle fall fullskala.

I den samanhengen kan det nemnast at BSS òg har vore med i prosjektet Norsk historisk befolkningsregister som (mindre) partner, der målet har vore at dei underliggande BSS-databasane, i alle fall dei eldre delane utan personsensitiv informasjon, skal kunne importerast i histreg. For å få det til å fungere optimalt, må kjeldene til nye prosjekt ev. gå vegen om Digitalarkivet for å få med seg dei permanente ID-ane der.

Det vi no er usikre på er om sjangeren snart er i ferd med å "døy ut" (slik fleire har spådd), og at det dermed vil vere bortkasta å foreta ei slik større oppgradering. Det vil òg medføre ikkje ubetydelege kostnader, som Snøhetta i prinsippet bør klare å dekkje opp gjennom ein kombinasjon av ymse støtte (vi fekk ein del m.a. frå Kulturrådet og DU sist, og vil ev. søkje på nytt) og sal-/driftsinntekter. Erfaringa er at det å investere i eit slikt program sit litt langt inne for slike prosjekt, sjølv om bruk av BSS nok betyr betydeleg innsparing i høve andre metodar (NB eg er altså medeigar og styreleiar i Snøhetta, men skriv dette først og fremst som fagperson.)

Etter som vi treng gode argument for å gå i gang med ei større oppgradering av BSS, ber vi med dette fagmiljøet om synspunkt på nokre spørsmål vi har stilt oss: Kjem det til å bli starta opp såpass mange nye prosjekt at det vil vere ein "marknad" for BSS i dei næraste par tiåra? Vil nye prosjekt satse på "fullskala" personinformasjon (altså alle dei store kjeldeseriane, som altså må innom Digitalarkivet)?


tirsdag 13. februar 2018

Om omfanget av busetnadshistorie sidan først på 1900-talet

At den klassiske busetnadshistoria lever vidare kan ein lese av Norsk lokalhistorisk institutt sin bibliografi (gå inn kommunevis).

Eg har nettopp gjort eit forsøk på å sortere frå og legge saman alle verk som er nemnde i desse bibliografiane (og i andre kjelder, særleg Oria/Bibsys) og som kan kallast busetnads- eller gards- og slektshistorie. Der har eg brukt titlane, som i dei fleste tilfelle er eintydig. I tillegg har eg sjekka innhaldet i dei titlane som er mindre presise og som er publiserte på Nasjonalbiblioteket (bokhylla.no), og i dei som berre har metadata har eg "godtatt" dei som har emne "gårdshistorie" + "slektshistorie" osv. i Oria (Bibsys).

Det førebelse resulatat er at det per i dag (februar 2018) er gjeve ut over 1460 bind på til samen neste 820.000 sider eller ca. 561 sider per bind i snitt. Da har eg til ein viss grad tatt omsyn til at ein del verk har kombinerte allmenn- og busetnadshistorie-innhald, og har rekna frå den allmennhistoriske delen i sidetalet.

Og NB: dette er framleis minimumstal. Det er nok komne ut slike bøker som ikkje er blitt fanga opp av NLI, som jo heller ikkje operere med dei to delsjangrane, og som sikkert ikkje har fått inn alle utgjevingane som kom før jul i 2017.

Førebels resultat av undersøkinga, talet på boksider fordelt på fylke:

Førebels resultat av undersøkinga, publisert sidetal fordelt på femårsperiodar etter 1970:

torsdag 24. august 2017

Om å kople "fiksert" informasjon (papirformat) med dynamisk informasjon (på nett) - med busetnadshistorie som døme

Når ein sakprosatekst blir trykt på papir kan ein seie den blir "fiksert" på same måte som eit fotografi. Om ein så oppdagar feil eller manglar i teksten er det vanskeleg å få retta det som er trykt.

Motsetninga er nettbasert tekst, særleg artiklar på nettstader som Wikipedia og lokalhistoriewikien. Her kan teksten stadig vidareutviklast, og i tillegg kan ein gå tilbake til alle tidlegare versjonar gjennom sidehistorikken.

Ein sjanger som busetnads- eller gards- og slektshistorie er særleg ramma av dette problemet. Personlistene (familieoppsetta) i slike verk er som regel rimeleg fullstendige, men gardshistoriedelane kan vere låste i nokså faste former. Det gjorde eg i alle fall sjølv, da eg arbeidde med Lesjabøkene på 1980- og -90-talet. Eg la ein nokså fast disposisjon for kvar gardshistorie, og avveik ikkje nemnande frå den, inspirert av Andreas Holmsens oppskrift frå 1948.

Som eg har vore inne på før, internett har eigentleg revolusjonert formidling av fagleg stoff. Inntil for om lag tjue å sidan var det stort sett avgrensa til trykt form: blader, hefte, aviser og bøker (i tillegg til munnlege og visuelle uttrykk, sjølvsagt, særleg radio og TV). Så kom nettet, der ein kan formidle på liknande måte som på papir, men der ein òg fortløpande kan bytte ut og oppdatere informasjonen. Og med sterkt aukande lagringsplass på diskar eller i "skya", er dei avgrensingane ein før hadde i talet på ord, sider og/eller trykke- og distribusjonskostnader meir eller mindre borte.

Lettast tilgjengeleg for slik informasjonsspreiing er truleg wiki-formatet, som gjer det enkelt for kven som helst å publisere stoff; ja kven som helst med litt over middels IT-kompetanse kan laste ned wiki-koden og opprette sin eigen wiki. Eg har hatt studentar med slike, og eg har i denne samanhengen altså gjerne vist til lokalhistoriewikien, særleg for gardshistoriedelane i slike busetnadshistorieverk (sjå lenka først i førre avsnitt). Eg har til og med laga ein innføringsvideo om nettstaden (under Hjelpefiler).

Som eg har reflektert litt over i dette innlegget (mellom mykje anna), trur eg nok det i overskuelege framtid vil vere mest aktuelt å publisere bustetnadshistorie i bokform, der befolkningsdelane (familiane) i alle fall bør inngå, i tillegg til relevante illustrasjonar og tekstleg informasjon om garden / busetnadseininga i ei eller anna form.

I det siste har eg gjort meg nokre tankar om korleis ein kan kople slik trykt informasjon (familiane) mot digital informasjon (gardshistoria med meir), når den blir skrive på ein permanent nettstad, t.d. lokalhistoriewikien. Ein kunne sjølvsagt, under overskrifta til ein gard, ha lagt inn URL-en (lenka) teikn for teikn, t.d. slik:

Ner-Brøste

https://lokalhistoriewiki.no/index.php/Ner-Br%C3%B8ste_(Rauma) - men det er ikkje akkurat særleg brukarvenleg.

Eit litt betre alternativ ville vore å krympe URL-en, som det finst fleire gratisverktøy til, t.d. tinyurl.com. Da ville det blitt slik:

Ner-Brøste

http://tinyurl.com/Ner-Broste

eller kanskje ein QR-kode, slik:

Ner-Brøste

(Har du ein qrkodeleseapp på mobilen eller lesebrettet skal du no få opp loklahistoriwiki-artikkelen om Ner-Brøste i Rauma. Slike appar finst det mange av, også gratis.)

Ikkje så veldig dekorativt, sjølvsagt, men etter kvart har jo mange telefonen eller lesebrettet liggande nære seg og kan med ein slik app raskt slå opp på nettsida og finne meir stoff. Og det stoffet kan jo stadig utvidast / forbetrast, med tekst, lenker, bilde osv. osv. - det vil vere dynamisk.

Kom gjerne med synspunkt nedafor her på om eit slikt kombinert papir- og digibokformat kan vere av nokon interesse særleg innafor busetnadshistoriefeltet!

tirsdag 14. februar 2017

Oppdatere Bygdebok for Lesja - gards- og slektshistoriebinda?

Til jul i år er det 30 år sidan første bindet av bygdeboka for Lesja vart lansert. Så gjekk det fem år til neste bind (1992) og så fire år til verket vart fullført i 1996 (eg har skrive litt om prosessen i dette innlegget frå november 2014). Det første bindet vart utseld ein gong før eller kring 2010, og alle er elles tilgjengelege på bokhylla.no (lenker her).

Ut over 2000-talet, og særleg etter 2010, har eg fått spørsmål om det går an å oppdatere verket. Personinformasjonen manglar jo snart for ein heil generasjon, i alle fall på Skogen. Oppdatering er sjølvsagt muleg, t.d. slik det er gjort i Herøy kommune i Møre og Romsdal. Eg har elles vore involvert i mange bygdebokprosjekt etter eg vart tilsett ved Høgskulen i Volda. Grunnen er nok at eg er den einaste historikaren her med personleg erfaring frå slikt og tilgrensande arbeid.

Som nemnt i innlegget frå november 2014 starta eg i 1993, saman med Bjarne Fossøy, Snøhetta forlag a.s (heimesida bør oppdaterast). Forlaget hadde ymse ordinære utgjevingar utover -90 og 2000-talet, men spesialiserte seg etter kvart på bygdebokprosjekt, først i samband med Bygdabok for Lom, men først og fremst gjennom utviklinga av dataprogrammet Busetnadssoge - BSS. Gjennom det programmet er Snøhetta nå kopla til prosjektet Norsk historisk befolkningsregister som partnar.

Våren 2011 fann vi i Snøhetta ut at vi skulle sende eit tilbod om oppdaterng av bygdeboka til Lesja kommune. Det tilbodet fekk vi aldri svar på, men over sommaren i år kontakta eg uformelt rådmannen (som var ny sidan 2011) om han var interessert, og fekk positivt svar. Eg hadde så eit møte med han og oppvekst- og kultursjefen 9. september, og sendte i etterkant inn eit utfyllande notat om eit slikt muleg totalt oppdateringsprosjekt, også med tilbod om å utgreie det i form av eit forprosjekt (sjå siste side i notatet). Notatet vart lagt til grunn for saksutgreiing til livsløpsstyret, som vedtok forslaget og sette av kr 80 000 til å få utarbeidd eit forprosjekt som skal kunne nyttast som grunnlag for politisk vedtak om eit eventuell hovudprosjekt.

Fredag 10. februar hadde vi så eit førebuande møte på kommunehuset der det blant anna vart drøfta korleis forprosjektarbeidet bør leggast opp. Er det behov for eitt eller fleire opne møte der interesserte bygdefolk får nærare informasjon om korleis eit slikt oppdateringsarbeid kan gjerast og får kome med innspel? Vil dei som ev. kjem på slike møte vere representative for bygdefolket? Eg vil gjerne kople til skulane og kan gjerne vise korleis elevar kan bruke lokalhistoriewikien (sjå det utfyllande notatet om slik bruk) til å presentere lokalhistorisk stoff t.d. om eigen gard, eiga seter, biografi om besteforeldre osv. - men er skulane interessert i eit slikt prosjekt / slik bruk av lokalhistoriewikien?

Konklusjonen vart at eg i første omgang opprettar ei opa Facebookgruppe for dette forprosjektet, der eg kan svare på spørmål, alle kan kommentere, vi kan opprette meiningsmålingar kring viktige spørsmål o.l. I den gruppa er alle velkomne - det er ikkje noko minstekrav til tilknyting til bygda (t.d. alle besteforeldre fødte innafor kommunegrensa:-).

Spørsmål og kommentarar kan òg leggast inn nedfor her. Kjør debatt!


tirsdag 15. november 2016

Dugnadsprosjektet med registrering av kjelder for Grytten, Hen og Vågstranda

Sidan før sommaren har eg vore involvert i eit samarbeidsprosjekt med Rauma historielag som førebels går ut på å dataregistrere kyrkjebokinformasjon for dette området ved hjelp av gratisprogrammet Augustus frå Slekt og Data.

Historielaget har oppretta eit meir ambisiøst prosjekt, men min involvering er førebels kopla til eit større nasjonalt prosjekt eg har vore med i nokre år, Norsk historisk befolkningsregister (HBR), der resultata frå registreringane vil gå inn. Lenka går elles til den opne delen av HBR, men totalprosjektet er meir omfattande - mellom anna er intensjonen å kople dei opne historiske dataa til den nasjonale folkeregisteret for å kunne forske på ymse tema med slike longitudinelle data. Mi deltaking i HBR er altså med avgrensa databasar som er bygde opp med dataprogrammet BSS, slik eg har vore inne på i dette innlegget, og eg vonar eg kan få bygd opp eit slikt register for Grytten, Hen og Vågstranda i Rauma kommune.

Historielaget har altså bygdebok av busetnadshistoriesjangeren som mål. Det klarer dei (vi) kanskje å få til, men det er ein lengre veg dit, særleg økonomisk. Det vi no er i gang med - registrering av kyrkjebøkene (og gjerne andre tilsvarande kjelder) - kan fullførast på dugnadsbasis, og det er heilt nødvendig å ha denne grunnmuren på plass før ein kjem særleg lenger (det er sjølvsagt òg andre oppgåver som kan løysast på dugnad, t.d. innsamling av bilde og andre illustrasjonar, slik eg har vore inne på i dette innlegget).

Men det er altså "grunnmuren" vi bygger nå, og det er ikkje så reint få interesserte som er blitt med, jf. denne (lukka) facebook-gruppa. Dei tar etter kvart på seg kvar si liste frå dette utvalet - og det er nok å ta av.

Når så dei enkelte listene (døypte, vigde, gravlagde osv.) er ferdig registrerte og i alle fall sett over / korrekturleste, blir dei publiserte på Digitalarkivet sitt "pensjonat" under sitt eige namn (døme Solveig og Grete). Eit samla oversyn får ein via Digitalarkivet sin funksjon "Finn kilde", og det gir dette resultatet (for kyrkjebøker, men det er og mange andre kjelder der, særleg folketeljingane).

Ikkje alle som startar opp er like fortrulege korkje med programmet (Augustus) og lesing av eldre handskrift. Til det formålet nyttar vi Teamviewer, eit nyttig gratisprogram der vi koplar oss saman og hjelper kvarandre. Og viss ikkje det går bra, spør vi ekspertane på forumet for kjeldetyding på Digitalarkivet. Det er det mangre heilt fabelaktig flinke hjelparar - vi må bare hugse å takke dei!


onsdag 1. juni 2016

Om skrivemåten av namn i bygdebøker

Ei av dei vanlegaste drøftingstema eg har vore gjennom i alle dei busetnadshistorieverk eg har vore borti i dei 35 åra eg har vore involvert i sjangeren, er korleis namn, både personnamn og stadnamn skal skrivast. Blant stadnamna gjeld det særleg ei form: namn på gardar, gardsnamn.

Dette temaet er det mange som har sterke meiningar om, noko vi kan sjå langs offentlege vegar: namneskilt utsette for hærverk (overmaling o.l.) fordi "nokon" meiner å vete at det stadnamnet som står er "feil". Diskusjonane dukkar òg ofte opp når det kjem nye utgåver av kart, eller når stadnamn blir behandla av stadnamntenesta i Språkrådet.

Stadnamn er verna av eigen lov som språklege kulturminne (§ 1), og eg legg dei prinsippa som loven bygger på til grunn for mitt historiefaglege arbeid. Det betyr at eg ikkje vil kunne ta på meg skriveoppdrag der ein oppdragsgjevar pålegg meg å skrive stadnamn i strid med lova; stadnamn, også gardsnamn, skal skrivast med "utgangspunkt i den nedervde lokale uttalen" (§ 4).

Hovudgrunnen til usemja er at folk blandar saman måten eit namn blir skrive på som stadnamn med korleis same namnet blir skrive som slekts- eller familienamn. Det heng gjerne saman med at slekts- eller familienamn ofte er skrive med utgangspunkt i eldre skriftformer som har vore brukt i eldre offentlege dokument, t.d. eigedomsdokument (skjøte) eller når stadnamna er brukte som personlege etternamn i kyrkjebøker og folketeljingar. Eit par døme frå Lesja er "Eneboe" for Einbu og "Tøndevold" for Tynnøl.

Måten stadnamn har vore skrive på i slike dokument har folk hatt stor respekt for. Eg har høyrt for mange fornuftige personar seie at namnet "eigentleg" er ei gamal skriftform, ikkje slik det bør skrivast etter den lokale uttalen. Merk det eg skriv her: "ei gamal skriftform". For det finst nemleg som regel mange slike gamle skriftformer av tilnærma alle gamle gardsnamn.

Når om lag 70 % av alle norske slektsnamn er opphavlege gardsnamn, som er verna av lova som kulturminne, kjem det derfor ofte opp konfliktar om korleis gardsnamna skal skrivast i bygdebøker. Da er det prinsippet eg følgjer at ein sjølvsagt skal skrive namnet som familienamn slik einkvar vil sjølv. Men som gamalt gardsnamn skal det skrivast i samsvar med stadnamnlova.

Personnamna (for- og etternamn) er det mindre konflikt om, men også der kan det kome opp usemje. Eit forhold er korleis folk i dag skrive familienamna sine, eit anna er kva som skal reknast som etternamn til ein person i litt eldre tid. Det var først i 1923 at det kom lovpålegg om at alle innbyggjarar i Norge skulle ha faste etternamn, det vi seie familie- eller slektsnamn. Etter ein periode over eit par generasjonar hadde gardsnamna, som etternamn i kyrkjebøker o.a., gått over til å feste seg som slektsnamn, som ein del av den vanlege samfunnsutviklinga, særleg flytting til byane. Tidlegare var slike namn adressa, dei viste til staden personen budde, og viss ho eller han flytta vart vedkomande ført inn med det nye gardsnamnet som etternamn i kyrkjeboka eller andre offenteleg dokument.

Eit godt prinsipp for føring av etternamn på personar som var vaksne før 1923 i bygdebøker og andre samanhengar er å bruke gardsnamnet skrive etter den lokale uttalen viss det ikkje kan dokumenterast at vedkomande sjølv skreiv namnet i ei bestemt form. Kva namneform andre har brukt er i den samanhengen ikkje relevant. (Det er rett nok også betydelege variasjonar i korleis folk skreiv namnet sitt sjølve etter 1923, så heilt enkelt er ikkje dette.)

Fornamnet er det siste punktet eg vil nemne. Heldigvis var tradisjonane sterke på dette feltet - barn skulle oppattkallast etter nokså faste mønster langt oppover mot vår tid. Dermed vart ikkje variasjonane så store. Men skriveforma, særleg i kyrkjebøkene, er sterkt prega av at prestane var utdanna i Danmark, og dei heldt fram med å skrive dansk langt utover 1800-talet. Gode norske fornamn som Ola var til Ole, Martin til Morten, Per til Peder osv. (det ser ut til å vere mindre avvik på jentenamna, anna enn ekstra h-ar i Marith, Brithe o.a.). Her bør ein etter mitt syn òg normere fram til ein veit kva folk sjølve skreiv.

mandag 30. mai 2016

Omgrepet busetnadshistorie som del av bygdebokverk

Eg har i snart 20 år argumentert for å erstatte det velkjente omgrepet gards- og slektshistorie (eller gards- og ættesoge) med busetnadhistorie (eller -soge).

Argumenta er gjeve att i artikkelen frå lokalhistoriewikien eg har lenka til ovanfor: denne sjangeren har dei seinaste tiåra ikkje berre behandla gardar, men i alle fall òg husmannsplassane, altså alle jordbrukseiningar. Og i mange nyare verk er det innarbeidd informasjon om nyare bustadar ("byggefelt" o.l.) og forteljande historie som går ut over jordbruket, grunngjeve med at det ikkje er den viktigaste næringa i storparten av landet. Ikkje ein gang i grisgrente utkantbygder har den gamle hovudnæringa lenger same plass som inntil for ei generasjon eller to sida. Derfor blir nå i ein del samanhengar "gardshistoria" supplert med næringshistorie over eit noko større område, t.d. i grender.

Det andre leddet, slektshistorie eller ættesoge, er enda meir misvisande, sjå oppslagsorda genealogi og slektskap i Store norske leksikon og slekt på slektshistoriewikien. Berre heilsysken har identisk slekt. Det personhistoria i busetnadshistorieverk inneheld er ikkje slektshistorie, men eit meir eller mindre fullstendig oversyn over alle bustader i området verket dekkjer, der rekonstruerte kjernefamiliar meir eller mindre presist er passerte på dei bustadane der dei budde i den tida familien eksisterte.

Måten ein kan sette opp slike familiar, meir eller mindre fullstendig og nøyaktig, har blitt kalla familierekonstitusjon (fransk form, fordi metoden først vart skildra der); vi kan godt kalle det rekonstruksjon. Artikkelen i Historisk leksikon syner korleis ein finn att slike familiar i primærkjeldene. I busetnadshistorieverk nyttar vi mange fleire kjelder til å sette saman familiane, viktigast er nok dødsbuskifta. Og dette blir da kopla saman med eigedomsinformasjon (skjøte, pantobligasjonar, kårbrev, husmannskontraktar osv,) for å plassere familiane der dei budde. Da får ein òg oftare enn ein skulle tru, sjå den ikkje ubetydelege innabygds flyttinga det var i litt eldre tid.

Gode busetnadshistorieverk har med presise krysstilvisingar til fødestad eller flytting for kvar enkeltperson i kvar familie, i form av tekstfraser som "født på x", "flytte til y", der det sjølvsagt står eit gardsnamn, namn på eit bustadhus o.l.. Med gode registre er det berre å bla opp på den aktuelle bustaden for å finne meir informasjonn om vedkomande.

Døme på utskrift av bustad med utvida familieinformasjon, frå Busetnadsoga for Volda. Her har kvar bustad på ein matrikkel- eller namnegard eit nummer (denne er nr 3) og kvar familie som har budd på bustaden eit nummer, slik at tilvisingane går til bustad (x-x) og blir presis.

Nemninga "utvida familierekonstruksjon" er derfor meir presist når det gjeld personinformasjonen i slike bygdebokverk, og etter mi meining busetnadshistorie om sjangeren i seg sjølv.